Cytologia a rak szyjki macicy - co trzeba wiedzieć?

Cytologia to jedno z najważniejszych badań profilaktycznych w ginekologii, które od dziesięcioleci odgrywa kluczową rolę w zapobieganiu rakowi szyjki macicy. Regularne wykonywanie tego badania pozwala wykryć zmiany przednowotworowe na bardzo wczesnym etapie, jeszcze zanim rozwinie się choroba nowotworowa. Wiedza na temat znaczenia cytologii, czynników ryzyka raka szyjki macicy oraz aktualnych rekomendacji dotyczących badań przesiewowych jest podstawą świadomej profilaktyki zdrowotnej kobiet.

Co to jest cytologia i na czym polega badanie?

Cytologia szyjki macicy, nazywana również badaniem cytologicznym lub testem Pap, polega na pobraniu wymazu komórek z szyjki macicy, a następnie ich mikroskopowej ocenie. Materiał pobierany jest podczas rutynowego badania ginekologicznego przy użyciu specjalnej szczoteczki lub szpatułki.

Celem badania cytologicznego jest ocena morfologii komórek nabłonka szyjki macicy i wykrycie ewentualnych nieprawidłowości, takich jak:

• zmiany zapalne,
• komórki atypowe,
• zmiany dysplastyczne,
• stany przedrakowe,
• komórki nowotworowe.

Co powoduje raka szyjki macicy?

Rak szyjki macicy w zdecydowanej większości przypadków jest konsekwencją przewlekłego zakażenia onkogennymi typami wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV). Największe znaczenie mają typy HPV 16 i 18, które odpowiadają za znaczną część zachorowań na ten nowotwór.

Do czynników zwiększających ryzyko rozwoju raka szyjki macicy należą:

• zakażenie wysokoonkogennymi typami HPV,
• wczesne rozpoczęcie współżycia seksualnego,
• duża liczba partnerów seksualnych,
• brak regularnych badań cytologicznych,
• palenie tytoniu,
• obniżona odporność organizmu,
• długotrwałe stosowanie doustnej antykoncepcji hormonalnej,
• współistniejące zakażenia przenoszone drogą płciową.

Proces nowotworzenia w szyjce macicy jest zazwyczaj powolny i może trwać wiele lat. Zmiany przedrakowe rozwijają się stopniowo, często bezobjawowo, co sprawia, że bez badań przesiewowych pozostają niezauważone.

Dlaczego cytologia jest tak ważna w profilaktyce raka szyjki macicy?

Znaczenie cytologii wynika przede wszystkim z jej zdolności do wykrywania zmian przednowotworowych, zanim przekształcą się one w inwazyjnego raka. Wczesne stadia raka szyjki macicy oraz stany przedrakowe bardzo często nie dają żadnych objawów klinicznych, takich jak ból czy krwawienia.

W krajach, w których programy badań przesiewowych są realizowane konsekwentnie, obserwuje się wyraźny spadek zachorowalności i umieralności z powodu raka szyjki macicy. Cytologia pozostaje jednym z najlepiej udokumentowanych narzędzi profilaktyki onkologicznej u kobiet.

Jak interpretować wyniki cytologii?

Interpretacja wyników cytologii opiera się obecnie najczęściej na systemie Bethesda, który umożliwia precyzyjne określenie rodzaju i stopnia ewentualnych nieprawidłowości komórkowych. Wynik badania nie zawsze oznacza obecność nowotworu. W wielu przypadkach wskazuje jedynie na zmiany łagodne lub przejściowe, wymagające obserwacji lub leczenia zachowawczego.

Najczęściej spotykanym wynikiem jest obraz prawidłowy, określany jako NILM (negative for intraepithelial lesion or malignancy). Oznacza on brak cech zmian śródnabłonkowych i nowotworowych, co pozwala kontynuować rutynowe badania przesiewowe zgodnie z zaleceniami.

Wynik cytologii może również wskazywać na obecność zmian zapalnych lub infekcyjnych, które nie mają charakteru nowotworowego, ale mogą wymagać leczenia farmakologicznego i kontroli po jego zakończeniu. Do takich nieprawidłowości zalicza się między innymi reakcje zapalne związane z infekcjami bakteryjnymi, grzybiczymi czy wirusowymi.

Istotną grupę wyników stanowią zmiany atypowe, takie jak ASC-US (atypowe komórki nabłonka płaskiego o nieokreślonym znaczeniu) lub ASC-H (atypowe komórki, w których nie można wykluczyć zmian dużego stopnia). W takich przypadkach lekarz może zalecić powtórzenie cytologii, wykonanie testu HPV lub skierowanie pacjentki na dalszą diagnostykę.

Zmiany śródnabłonkowe małego stopnia (LSIL) oraz dużego stopnia (HSIL) świadczą o obecności zmian przedrakowych o różnym nasileniu. HSIL wymaga szczególnie pilnej diagnostyki, ponieważ wiąże się z wysokim ryzykiem progresji do raka szyjki macicy, jeśli nie zostanie odpowiednio leczone.

W przypadku podejrzenia zmian nowotworowych w wyniku cytologii pacjentka jest niezwłocznie kierowana na pogłębioną diagnostykę, taką jak kolposkopia i biopsja, które pozwalają na jednoznaczne rozpoznanie.

Jakie są aktualne rekomendacje dotyczące wykonywania cytologii?

Rekomendacje dotyczące częstości wykonywania cytologii mogą różnić się w zależności od kraju, wieku pacjentki oraz zastosowanej metody badania. Ogólne zalecenia obejmują rozpoczęcie badań przesiewowych po rozpoczęciu współżycia seksualnego lub po ukończeniu określonego wieku.

Najczęściej przyjmuje się, że:

• pierwsza cytologia powinna być wykonana w wieku około 21-25 lat,
• u kobiet w wieku 25-49 lat cytologię zaleca się wykonywać co 3 lata, jeśli wcześniejsze wyniki były prawidłowe,
• u kobiet po 30. roku życia możliwe jest łączenie cytologii z testem HPV, co pozwala wydłużyć odstępy między badaniami,
• u kobiet po 65. roku życia, przy prawidłowych wynikach wcześniejszych badań, możliwe jest zakończenie skriningu.

Warto podkreślić, że kobiety z grup podwyższonego ryzyka, na przykład z zaburzeniami odporności lub po leczeniu zmian przedrakowych, mogą wymagać częstszych kontroli ginekologicznych i badań cytologicznych.

Czy prawidłowa cytologia wyklucza raka szyjki macicy?

Prawidłowy wynik cytologii znacząco zmniejsza ryzyko obecności zaawansowanych zmian nowotworowych, jednak nie daje stuprocentowej gwarancji. Żadne badanie przesiewowe nie jest całkowicie nieomylne, dlatego tak istotna jest regularność badań i przestrzeganie zaleceń lekarskich.

Połączenie cytologii z testami wykrywającymi DNA wirusa HPV zwiększa skuteczność profilaktyki i pozwala lepiej identyfikować kobiety wymagające dalszej diagnostyki, takiej jak kolposkopia czy biopsja.

Podsumowanie – cytologia jako fundament profilaktyki

Cytologia szyjki macicy pozostaje podstawowym i niezwykle skutecznym narzędziem w zapobieganiu rakowi szyjki macicy. Dzięki niej możliwe jest wykrycie zmian przedrakowych na etapie, na którym leczenie jest mało inwazyjne i bardzo skuteczne. Świadomość czynników ryzyka, regularne badania oraz stosowanie się do aktualnych rekomendacji medycznych stanowią fundament profilaktyki onkologicznej u kobiet.

Regularna cytologia to nie tylko badanie, ale realna szansa na ochronę zdrowia i życia – dlatego jej roli w kontekście raka szyjki macicy nie sposób przecenić.