Drgawki gorączkowe - przyczyny, rodzaje i pierwsza pomoc krok po kroku

Drgawki gorączkowe to jedno z najbardziej stresujących doświadczeń, z jakimi mogą zetknąć się rodzice małych dzieci. Nagły napad drgawek, utrata kontaktu z otoczeniem i wysoka gorączka u dziecka sprawiają, że sytuacja bywa odbierana jako bezpośrednie zagrożenie życia. W praktyce medycznej są to jednak napady o najczęściej łagodnym charakterze, które w zdecydowanej większości przypadków nie prowadzą do trwałych następstw neurologicznych. Szacuje się, że drgawki gorączkowe u dzieci dotyczą 2–5% populacji przed ukończeniem 5. roku życia, a prawidłowe postępowanie rodziców i personelu medycznego ma kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa dziecka.

Czym są drgawki gorączkowe i jak wyglądają?

Drgawki gorączkowe to napady drgawkowe występujące u niemowląt i małych dzieci w przebiegu podwyższonej temperatury ciała, najczęściej bez związku z chorobą neurologiczną czy padaczką. Pojawiają się zwykle między 6. miesiącem a 5. rokiem życia, kiedy układ nerwowy jest jeszcze niedojrzały, a próg drgawkowy pozostaje niski. Co istotne, drgawki u dziecka nie są spowodowane samą wysokością temperatury, lecz często jej gwałtownym wzrostem.

Jak wyglądają drgawki u niemowlaka lub starszego dziecka? Typowy napad ma postać napadu toniczno-klonicznego. Dziecko nagle przestaje reagować, dochodzi do utraty przytomności, sztywnienia mięśni całego ciała, a następnie rytmicznych drżeń kończyn. Często obserwuje się zaciśnięcie szczęk, ślinotok, chwilowe zaburzenia oddychania, a nawet bezwiedne oddanie moczu. Po ustąpieniu napadu dziecko bywa senne, splątane lub apatyczne.

Rodzaje drgawek gorączkowych

W praktyce klinicznej wyróżnia się napad prosty i złożony, co pozwala ocenić ryzyko nawrotów oraz konieczność pogłębionej diagnostyki.

Drgawki gorączkowe proste

Drgawki gorączkowe proste są najczęstszą postacią i odpowiadają za około 70–80% wszystkich przypadków. Napad ma charakter uogólniony, trwa krócej niż 15 minut i nie powtarza się w ciągu 24 godzin. Po jego zakończeniu dziecko stopniowo wraca do pełnej świadomości, a badanie neurologiczne nie wykazuje odchyleń. Rokowanie w tej postaci jest bardzo dobre i nie wiąże się ze zwiększonym ryzykiem padaczki.

Drgawki gorączkowe złożone

Drgawki gorączkowe złożone charakteryzują się dłuższym czasem trwania, występowaniem więcej niż jednego napadu w ciągu doby lub objawami ogniskowymi, takimi jak asymetryczne drżenia kończyn czy jednostronne osłabienie. Taki napad ogniskowy wymaga szczególnej czujności diagnostycznej. U tych dzieci częściej zalecana jest obserwacja szpitalna, konsultacja przez neurologa dziecięcego oraz ewentualne badania dodatkowe.

Przyczyny drgawek gorączkowych u dzieci

Główną przyczyną drgawek gorączkowych jest niedojrzałość ośrodkowego układu nerwowego, która w połączeniu z gwałtownym wzrostem temperatury sprzyja wystąpieniu napadu. Najczęściej drgawki pojawiają się w przebiegu infekcji wirusowych, takich jak grypa, infekcje górnych dróg oddechowych czy trzydniówka, wywoływana przez wirus HHV-6 (rumień nagły).

Napad może wystąpić zarówno przy gorączce u niemowlaka, jak i u starszego dziecka, także podczas snu, a nawet możliwe są drgawki przy zasypianiu, co bywa mylone z fizjologicznym wzdryganiem podczas snu. Czynnikiem ryzyka jest również dodatni wywiad rodzinny oraz wcześniejsze epizody drgawek przy gorączce.

Pierwsza pomoc przy napadzie drgawek

Znajomość zasad, co robić gdy dziecko ma drgawki, jest kluczowa dla ograniczenia ryzyka powikłań.

• W trakcie napadu należy przede wszystkim zabezpieczyć dziecko przed urazami, ułożyć je na boku w pozycji bezpiecznej i usunąć z otoczenia twarde przedmioty.
• Bezwzględnie obowiązuje zakaz wkładania czegokolwiek do buzi dziecka – ani palców, ani łyżeczki, ani leków. Takie działania mogą prowadzić do poważnych urazów jamy ustnej lub zadławienia.
• Jeżeli dziecko jest nieprzytomne, leki przeciwgorączkowe wolno podawać wyłącznie w czopkach, np. paracetamol czopki. Nie wolno podawać leków doustnych ani płynów.

Kiedy wezwać pogotowie ratunkowe?

Wielu zmartwionych rodziców zadaje sobie pytanie, czy drgawki gorączkowe są niebezpieczne. Ważne, aby wiedzieć, jak postępować w przypadku ich wystąpienia.

Wezwania pogotowia wymaga również sytuacja, w której dochodzi do kolejnych napadów bez odzyskania pełnej świadomości pomiędzy nimi, pojawiają się zaburzenia oddychania, sinica, znaczne osłabienie napięcia mięśniowego lub podejrzenie urazu głowy w trakcie drgawek.

Szczególną czujność należy zachować w przypadku pierwszego w życiu epizodu drgawek, drgawek występujących u niemowląt i bardzo małych dzieci, a także wtedy, gdy po napadzie dziecko nie odzyskuje przytomności, jest wyraźnie splątane, nadmiernie senne lub prezentuje objawy ogniskowe, takie jak asymetria ruchów czy niedowład. Pomoc medyczna jest niezbędna także wtedy, gdy drgawkom towarzyszy wysoka gorączka trudna do obniżenia, objawy infekcji ośrodkowego układu nerwowego, takie jak sztywność karku, silny ból głowy czy wymioty, oraz w sytuacjach, gdy istnieje podejrzenie zatrucia, zaburzeń metabolicznych lub hipoglikemii. Szybka interwencja zespołu ratownictwa medycznego pozwala na przerwanie napadu, zabezpieczenie funkcji życiowych i wdrożenie diagnostyki przyczynowej, co ma kluczowe znaczenie dla dalszego rokowania dziecka.

Diagnostyka i leczenie drgawek gorączkowych

Po ustąpieniu napadu drgawek lekarz w pierwszej kolejności dokonuje całościowej oceny stanu klinicznego dziecka, zwracając uwagę na jego świadomość, reakcję na bodźce, parametry życiowe oraz ewentualne objawy neurologiczne, które mogłyby sugerować powikłania lub inną przyczynę epizodu. Kluczowym elementem postępowania jest także ustalenie źródła gorączki u dzieci, ponieważ drgawki gorączkowe najczęściej towarzyszą infekcjom wirusowym lub bakteryjnym o łagodnym przebiegu, jednak w części przypadków mogą być pierwszym objawem poważniejszego schorzenia.

U większości dzieci z napadem prostym, czyli krótkotrwałym, uogólnionym i jednorazowym w przebiegu jednej infekcji, nie ma wskazań do rutynowego wykonywania badań obrazowych mózgu ani zapisu EEG, ponieważ nie zwiększają one wartości diagnostycznej ani nie wpływają na dalsze leczenie. EEG u dziecka, badania laboratoryjne czy hospitalizacja są rozważane indywidualnie, przede wszystkim przy drgawkach złożonych, u niemowląt poniżej 12. miesiąca życia oraz w sytuacjach budzących wątpliwości co do rozpoznania, aby wykluczyć inne przyczyny napadu, takie jak infekcje ośrodkowego układu nerwowego, zaburzenia metaboliczne czy padaczka.

W praktyce klinicznej lekarz bierze pod uwagę kilka kluczowych czynników, które wpływają na decyzję o poszerzeniu diagnostyki i dalszym postępowaniu, w tym:

• charakter napadu, czyli czas jego trwania, uogólniony lub ogniskowy przebieg oraz liczba epizodów w krótkim odstępie czasu,
• wiek dziecka, ponieważ najmłodsze niemowlęta wymagają szczególnie ostrożnej oceny ze względu na trudniejszą interpretację objawów,
• przebieg gorączki u dzieci, w tym jej wysokość, dynamika narastania oraz odpowiedź na leki przeciwgorączkowe,
• stan neurologiczny po napadzie, obejmujący czas powrotu do pełnej świadomości, obecność senności, splątania lub objawów ogniskowych,
• wywiad rodzinny i wcześniejsze epizody drgawek, które mogą zwiększać ryzyko nawrotów lub sugerować inną etiologię,
• obecność objawów alarmowych, takich jak sztywność karku, uporczywe wymioty, silny ból głowy czy zaburzenia oddychania.

Takie postępowanie pozwala ograniczyć niepotrzebne badania u dzieci z typowym przebiegiem drgawek gorączkowych, a jednocześnie zapewnia bezpieczeństwo pacjentom, u których istnieje ryzyko poważniejszego schorzenia wymagającego szybkiej diagnostyki i leczenia.

Leki stosowane w leczeniu i profilaktyce

W przypadku przedłużającego się napadu drgawek gorączkowych, trwającego zwykle powyżej 3-5 minut lub nieustępującego samoistnie, standardem postępowania medycznego jest szybkie podanie diazepamu, najczęściej w postaci wlewki doodbytniczej, która umożliwia skuteczne i stosunkowo bezpieczne przerwanie drgawek także poza warunkami szpitalnymi. Wlewka z diazepamem działa poprzez nasilanie hamującego wpływu kwasu gamma-aminomasłowego (GABA) w ośrodkowym układzie nerwowym, co prowadzi do zmniejszenia nadmiernej aktywności neuronów odpowiedzialnych za napad. Lek ten jest rekomendowany zarówno w warunkach przedszpitalnych, jak i na oddziałach ratunkowych, ponieważ szybkie opanowanie drgawek ogranicza ryzyko niedotlenienia mózgu, urazów oraz przejścia napadu w stan padaczkowy. 

Równolegle stosowane leki przeciwgorączkowe, takie jak paracetamol czy ibuprofen dla dzieci, pełnią istotną rolę w poprawie samopoczucia dziecka oraz obniżaniu temperatury ciała, jednak należy wyraźnie podkreślić, że nie zapobiegają one wystąpieniu drgawek gorączkowych ani ich nawrotom. Badania kliniczne wykazały, że mechanizm drgawek gorączkowych jest związany nie tylko z samą wysokością temperatury, ale również z jej gwałtownym narastaniem oraz indywidualną wrażliwością układu nerwowego dziecka, na co leki przeciwgorączkowe nie mają bezpośredniego wpływu. Ich zastosowanie ma więc charakter wyłącznie objawowy i jest elementem postępowania wspomagającego, szczególnie w kontekście zaleceń dotyczących tego, jak zbić gorączkę w przebiegu infekcji.

W praktyce klinicznej istotne jest także odpowiednie edukowanie opiekunów, aby nie traktowali leków przeciwgorączkowych jako metody profilaktyki drgawek, lecz jako sposób na zmniejszenie dyskomfortu dziecka, złagodzenie bólu i poprawę ogólnego stanu. Nadużywanie lub zbyt agresywne obniżanie temperatury może prowadzić do błędnego poczucia bezpieczeństwa, a w skrajnych przypadkach do działań niepożądanych związanych z niewłaściwym dawkowaniem leków.

Czy drgawki gorączkowe nawracają?

Ryzyko nawrotu drgawek gorączkowych wynosi około 30-40%. Jest ono większe u dzieci, u których pierwszy napad wystąpił wcześnie, przy niewysokiej temperaturze lub gdy w rodzinie występowały podobne epizody. Mimo to większość dzieci wyrasta z tej skłonności wraz z dojrzewaniem układu nerwowego.

FAQ Najczęściej zadawane pytania

Czy drgawki gorączkowe mogą prowadzić do padaczki?

W większości przypadków nie, szczególnie jeśli są to napady proste i jednorazowe. Ryzyko rozwoju padaczki wzrasta nieznacznie głównie u dzieci z drgawkami gorączkowymi złożonymi, obciążonym wywiadem rodzinnym lub współistniejącymi zaburzeniami neurologicznymi.

Czy można podać lek przeciwgorączkowy w trakcie napadu?

Tak, ale wyłącznie w formie czopka u dziecka nieprzytomnego. Podawanie leków doustnych podczas napadu drgawek grozi zachłyśnięciem i stanowi poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa dziecka.

W jakim wieku dzieci przestają mieć drgawki gorączkowe?

Najczęściej po ukończeniu 5. roku życia. Wynika to z dojrzewania ośrodkowego układu nerwowego i stopniowego podwyższania się progu drgawkowego wraz z wiekiem.

Czy drgawki gorączkowe uszkadzają mózg?

Krótkie, pojedyncze napady drgawek przy gorączce nie powodują uszkodzenia mózgu ani opóźnienia rozwoju. Nawet jeśli napad wygląda bardzo dramatycznie, u większości dzieci nie pozostawia on żadnych trwałych następstw neurologicznych.

Zakończenie

Drgawki gorączkowe, mimo dramatycznego przebiegu, w większości przypadków nie są groźne i nie pozostawiają trwałych następstw. Ważne jednak aby pamiętać, że to nie to samo co dreszcze przy gorączce. Kluczowe znaczenie ma znajomość zasad pierwszej pomocy, właściwa reakcja na gorączkę u dziecka oraz świadomość sytuacji alarmowych. Spokój opiekuna i szybkie, prawidłowe działanie to najlepsza ochrona dla dziecka w trakcie napadu.