Kamica nerkowa – pełny przewodnik po przyczynach, objawach i skutecznym leczeniu

Kamica nerkowa to jedna z najczęstszych chorób układu moczowego. Szacuje się, że kamienie moczowe występują u 5-10% populacji na świecie. W Polsce kamicy nerkowej doświadcza ok. 500 tys. osób rocznie. Złogi w nerkach przez długi czas mogą nie dawać objawów, jednak ich przemieszczanie się może powodować bardzo silny ból. Nieleczona kamica nerkowa z kolei może prowadzić do uszkodzenia nerek i innych poważnych powikłań. Dowiedz się, jakie są przyczyny kamicy nerkowej, jej objawy i metody leczenia. Poznaj sposoby na zapobieganie nawrotom choroby.

Czym jest kamica nerkowa i dlaczego powstaje?

Kamicą nerkową określa się obecność w układzie moczowym złogów składających się z substancji znajdujących się w moczu. Co do zasady substancje te powinny mieć formę rozpuszczoną. Kiedy jednak ich stężenie jest zbyt wysokie, w pierwszej kolejności dochodzi do tworzenia się kryształków. Początkowo są one drobne. To tzw. „piasek w nerkach”. Z czasem jednak kryształy w moczu łączą się, tworząc kamienie. Co sprzyja powstawaniu złogów w nerkach?

Przyczyny kamicy nerkowej:

• zbyt wysokie lub zbyt niskie pH moczu,
• zbyt wysoki poziom substancji kamicorodnych w moczu, takich jak kwas moczowy, wapń, kwas szczawiowy czy cystyna,
• niskie stężenie substancji o działaniu ochronnym, np. magnezu, cytrynianów,
• zwiększone wydalanie kwasu moczowego (hiperurykozuria),
• zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej organizmu (kwasica cewkowa dalsza),
• wysoka gęstość względna moczu,
• nieprawidłowy odpływ moczu,
• zastój moczu.

Czynniki sprzyjające krystalizacji substancji w moczu:

• niewystarczające nawodnienie – picie niewystarczającej ilości wody prowadzi do zagęszczenia moczu i ułatwia powstawanie złogów,
• nadmiar białka zwierzęcego w diecie (spożywanie dużych ilości czerwonego mięsa),
• niekontrolowana suplementacja witaminy C, wapnia lub witaminy D,
• nadmiar szczawianów w diecie,
• dziedziczne choroby układu moczowego,
• choroby towarzyszące: dna moczanowa, cukrzyca, choroby jelit (np. Leśniowskiego-Crohna) lub nadczynność przytarczyc, która może prowadzić do wapnicy nerek,
• infekcje bakteryjne,
• siedzący tryb życia,
• stosowanie niektóry leków,
• wady anatomiczne prowadzące do nieprawidłowej budowy wybranych elementów nerek,
• przerost gruczołu krokowego u mężczyzn.

Rodzaje kamieni nerkowych

Jakie są rodzaje kamieni nerkowych? Kamienie w nerkach najczęściej zbudowane są ze szczawianu lub fosforanu wapnia, nieco rzadziej z fosforanu magnezowo-amonowego czy kwasu moczowego, najrzadziej zaś z cystyny.

Kamienie szczawianowo-wapniowe

To najczęstsza forma kamieni nerkowych. Cechuje je duża zawartość wapnia i szczawianów, gładka powierzchnia i ciemna barwa (czarna, brunatna bądź szara). Przyczyną kamicy nerkowej o podłożu szczawianowo-wapniowym jest dieta bogata w białko odzwierzęce oraz produkty zawierające szczawiany (mocna herbata, szpinak, botwinka, szczaw). Warto wiedzieć również, że powstawanie kamieni szczawianowo-wapniowych może wiązać się z genetycznymi predyspozycjami, ale też wynikać z chorób towarzyszących, np. z cukrzycy.

Kamienie fosforanowo-wapniowe i struwitowe

Kamienie nerkowe fosforanowo-wapniowe często powstają na skutek przewlekłych infekcji układu moczowego, wywołujących zmiany pH w moczu. Niekiedy ten rodzaj kamieni to skutek zaburzeń metabolicznych. Jednym z rodzajów kamieni fosforanowo-wapniowych są kamienie powstające z fosforanu magnezowo-amonowego (tzw. kamienie struwitowe). Są one kruche, mają żółty kolor i występują przede wszystkim u pacjentów z przewlekłymi chorobami nerek.

Kamienie z kwasu moczowego

Kamienie moczanowe tworzą się na skutek zbyt wysokiego stężenia kwasu moczowego (hiperurykozuria). Mogą występować u osób stosujących dietę bogatą w produkty pochodzenia zwierzęcego (dieta wysokobiałkowa) lub niedbających o odpowiednie nawodnienie czy mających niedobory magnezu. Ich powstawanie może także wiązać się z niektórymi chorobami, w tym m.in. chorobami przerostowymi układu krwiotwórczego, zespołem Lescha i Nyhana, pierwotną dną moczanową czy przewlekłymi biegunkami.

Kamienie cystynowe

Tworzenie się kamieni cystynowych to efekt gromadzenia się w moczu cystyny. Cystyna to aminokwas będący składnikiem białek, który dobrze rozpuszcza się w środowisku zasadowym. Do tworzenia się kamieni cystynowych dochodzi, kiedy pH moczu jest zbyt niskie. Wyróżnia je heksagonalny kształt, żółta barwa i miękka struktura. Cystynuria to rzadka, wrodzona choroba genetyczna. Dodatkowo ryzyko tworzenia się kamieni cystynowych jest wyższe u osób przebywających przed długi czas w miejscach o suchym, gorącym klimacie.

Objawy kamicy nerkowej i kolka nerkowa

Kamica nerkowa wywołuje bardzo nieprzyjemne dolegliwości. Do głównych objawów kamicy nerkowej zalicza się:

• kolkę nerkową – atak kolki nerkowej następuje w wyniku blokady dróg moczowych i wzrostu ciśnienia w ich obrębie oraz skurczu mięśniówki. Cechuje się bardzo silnym bólem skurczowym, najczęściej zlokalizowanym w okolicy lędźwiowej. Ból nerki może promieniować w kierunku pęcherza, narządów płciowych aż do wewnętrznej strony uda,
• bladość skóry,
• nudności i wymioty,
• zimny pot,
• gorączka,
• silne parcie na pęcherz i oddawanie niewielkich ilości moczu,
• ból i pieczenie przy oddawaniu moczu,
• krwiomocz,
• utrata przytomności.

Diagnostyka i metody leczenia

Atak kolki nerkowej wymaga konsultacji lekarskiej. W pierwszej kolejności możemy zgłosić się do lekarza pierwszego kontaktu. Lekarz rodzinny po przeprowadzeniu wywiadu może zlecić podstawowe badania, a także pokierować nas do specjalisty. Rozpoznanie kamicy nerkowej wymaga przeprowadzenia badań laboratoryjnych krwi i moczu oraz badań obrazowych.

Badania diagnostyczne

Ujawnienie złogów w nerkach odbywa się podczas badania USG, za pomocą którego możliwe jest wykrycie liczby, wielkości i lokalizacji złogów. Niekiedy przed podjęciem leczenia wykonuje się również urografię (badanie rentgenowskie układu moczowego dla oceny funkcji nerek i dróg moczowych) lub tomografię komputerową. TK umożliwia rozpoznanie wszystkich rodzajów kamieni, również tych które mogą być niewidoczne w zwykłym badaniu radiologicznym. Badanie krwi (m.in. morfologia i stężenie kreatyniny, elektrolitów, mocznika) oraz badanie moczu pomagają określić przyczynę kamicy nerkowej.

Leczenie zachowawcze

Jak leczyć kamicę nerkową? Leczenie kamicy nerkowej zależy od przyczyny ataku kolki nerkowej. W przypadku przemieszczania się kamieni przez moczowód zaleca się przyjmowanie leków rozkurczowych i przeciwbólowych. Niezwykle ważne jest odpowiednie nawodnienie i spożywanie nawet 4 l wody dziennie. Ma to na celu przyspieszenie wydalenia kamienia. Przy kamieniach moczanowych lekarz może przepisać także leki rozpuszczające złogi (cytrynian potasu lub sodu, wodorowęglan sodu).

Leczenie zabiegowe i interwencyjne

Jeżeli złogi są zbyt duże i nie jest możliwe ich samoistne wydalenie, kiedy pojawia się zakażenie dróg moczowych, występuje gorączka lub krwawienie, niezbędna jest wizyta u urologa, który może podjąć decyzję o leczeniu zabiegowym. Nowoczesne metody usuwania kamieni to:

• litotrypsja ESWL (pozaustrojowa) – zabieg polega na rozbiciu dużego kamienia na mniejsze cząstki możliwe do wydalenia z moczem z wykorzystaniem fali wstrząsowej,
• ureteroskopia RIRS – metodę tę wykorzystuje się w sytuacji, w której kamienie nerkowe znajdują się w środkowym lub dolnym odcinku moczowodu. Przez cewkę moczową wprowadzany jest giętki ureterorenoskop, który pozwala na obejrzenie kamienia. Później złogi kruszone są przy pomocy lasera i usuwane lub naturalnie wydalane z moczem,
• nefrolitotomia przezskórna – procedurę tę wykonuje się w przypadku dużych i zlokalizowanych w trudno dostępnych miejscach kamieni moczowych. W pierwszej kolejności wykonuje się niewielkie nacięcie, przez które wprowadza się nefroskop. Urządzenie umieszczane jest w miedniczce nerkowej, a następnie przy wykorzystaniu odpowiednich narzędzi rozdrabnia się i usuwa złogi.

Zapobieganie kamicy nerkowej – dieta i styl życia

Co zrobić, by uniknąć kamicy nerkowej? Zapobieganie powstawaniu złogów w drogach moczowych polega przede wszystkim na dbaniu o właściwą dietę i zdrowy styl życia. Podstawą jest odpowiednie nawodnienie organizmu i picie co najmniej 2,5-3 l płynów dziennie. Poza wodą, możemy pić napary ziołowe wspierające pracę nerek. Zioła na nerki to m.in. skrzyp polny, ziele nawłoci, liście brzozy, korzeń mniszka lekarskiego czy kłącze perzu. Dieta przy kamicy nerkowej powinna być uboga w sól i białko odzwierzęce.

W przypadku kamicy szczawianowej, należy ograniczyć szczawiany (szpinak, szczaw, rabarbar, botwina, soja, orzechy), mocną herbatę, kawę czy kakao.

W diecie stosowanej przy kamicy fosforanowo-magnezowo-wapniowej oraz cystynowej zaleca się ograniczenie fosforanów, które znajdziemy w mleku, żółtkach jaj, serach dojrzewających i topionych, mięsie, podrobach, rybach, suchych nasionach roślin strączkowych, czekoladzie, orzechach, kakao oraz produktach zbożowych gruboziarnistych.

Profilaktyka przy kamieniach z kwasu moczowego polega na ograniczeniu spożycia produktów bogatych w puryny, a zatem podrobów, czerwonego mięsa, wywarów i sosów mięsnych i tłustych ryb. Jednocześnie zaleca się zwiększone spożycie warzyw, owoców i produktów mlecznych.

W zapobieganiu kamicy nerkowej ważną rolę odgrywa także aktywność fizyczna. Regularne ćwiczenia zmniejszają ryzyko wystąpienia zastojów w drogach moczowych i poprawia krążenie, wspierając w ten sposób funkcjonowanie nerek.

FAQ Najczęściej zadawane pytania

• Czy kamicę nerkową można wyleczyć domowymi sposobami?

Co rozpuszcza kamienie nerkowe? Kwas cytrynowy obecny w soku z cytryny może hamować wzrost niektórych kamieni wapniowych. Pomocne będą również zioła – napar z liści pokrzywy czy mniszka lekarskiego, które ułatwią wypłukiwanie drobnych złogów. Dodatkowo picie odpowiedniej ilości płynów zwiększy objętość moczu i ułatwia wydalanie złogów. W złagodzeniu bólu pomogą ciepłe okłady, które rozluźniają mięśnie. Należy pamiętać, że domowe sposoby mogą być stosowane wyłącznie pomocniczo i po konsultacji z lekarzem.

• Jakie są najczęstsze powikłania kamicy nerkowej?

Nieleczona kamica nerkowa może prowadzić do trwałego uszkodzenia dróg moczowych. Złogi sprzyjają także infekcjom układu moczowego, które w efekcie mogą prowadzić do odmiedniczkowego zapalenia nerek (pielonefritys). Przewlekła kamica nerkowa może spowodować uszkodzenie miąższu nerek (nefropatia) i coraz gorsze ich funkcjonowanie, a nawet do przewlekłą niewydolność nerek.

• Czy po usunięciu kamienia problem może powrócić?

Kamica nerkowa to choroba, która ma dużą tendencję do nawrotów, również po usunięciu kamienia. Szacuje się, że prawdopodobieństwo wystąpienia kolejnego ataku kolki nerkowej w przeciągu 10 lat od pierwszego jego wystąpienia wynosi nawet 50%.

Kamica nerkowa – przyczyny, leczenie, profilaktyka. Podsumowanie

Kamica nerkowa to choroba, której nie wolno bagatelizować, ponieważ nieleczona może prowadzić do poważnych powikłań. Chociaż przez długi czas może nie dawać żadnych objawów, wystąpienie kolki nerkowej zawsze wymaga konsultacji lekarskiej. W zapobieganiu nawrotom choroby duże znaczenie mają codzienne nawyki. Ryzyko powstawania nowych złogów pomaga zmniejszyć przede wszystkim odpowiednie nawodnienie organizmu, ograniczenie spożycia soli i białka odzwierzęcego.