Otyłość a nadwaga. Gdzie leży kliniczna granica?

Nadwaga i otyłość to problemy, które dotykają coraz większej liczby osób. Oba schorzenia wiążą się ze zwiększoną masą ciała, jednak ich definicje nie są tożsame. Czym różni się otyłość od nadwagi, jakie są ich przyczyny i jak otyłość może wpływać na nasze zdrowie i jakość życia?

Otyłość a nadwaga – czym jest nadwaga?

Nadwaga to stan, w którym masa ciała przekracza wartości uznawane za prawidłowe dla danego wzrostu, ale poziom tkanki tłuszczowej nie jest jeszcze na tyle wysoki, by rozpoznać chorobę otyłościową. Szacuje się, że nadwaga dotyczy ponad połowy dorosłych Polaków i wynika przede wszystkim z braku ruchu, nieodpowiedniej diety oraz stresu.

Otyłość – co to za choroba i dlaczego jest tak groźna?

Otyłość to choroba o złożonej etiologii. Polega na nieprawidłowym, nadmiernym nagromadzeniu tkanki tłuszczowej w organizmie. Opiera się na utrzymującym się dodatnim bilansie energetycznym. Ponieważ organizm otrzymuje więcej kalorii (energii) niż jest w stanie zużyć, magazynuje nadwyżkę w postaci tkanki tłuszczowej.

Warto wiedzieć, że otyłość to choroba przewlekła, co oznacza, że może mieć tendencję do nawrotów, dlatego wymaga długoterminowego leczenia oraz kontroli.

Jak rozpoznać otyłość?

Podstawowym narzędziem wykorzystywanym do oceny masy ciała jest BMI (Body Mass Index). Jego ustalenie pozwala na wstępne rozpoznanie otyłości.

Jak obliczyć BMI?

Aby obliczyć swój wskaźnik BMI, wystarczy skorzystać z prostego wzoru:

BMI = masa [kg] / (wzrost [m])2

Przykładowo, dla osoby ważącej 85 kg i mierzącej 1,70 m obliczenia będą wyglądały następująco:

BMI = 85/1,70²

BMI = 85/2,89

BMI = 29,4

Kiedy występuje otyłość? Otrzymany wynik interpretuje się według ustalonych norm. U osób dorosłych przyjmuje się poniższą klasyfikację:

• 18,5-24,9 – prawidłowa masa ciała,
• 25,0-29,9 – nadwaga,
• ⩾ 30,0 – otyłość.

Należy jednak pamiętać, że BMI nie uwzględnia składu ciała ani rozmieszczenia tkanki tłuszczowej. Dlatego w praktyce obliczenia BMI uzupełnia się pomiarem obwodu talii, analizą składu ciała oraz oceną czynników metabolicznych.

Otyłość – od ilu kg i od jakiego BMI? Klasyfikacja otyłości według BMI

Otyłość rozpoznaje się po przekroczeniu wartości BMI na poziomie 30 kg/m2. W zależności od wyniku wyróżnia się trzy stopnie zaawansowania choroby. Klasyfikacja ta ma istotne znaczenie kliniczne, ponieważ im wyższy stopień, tym większe ryzyko powikłań.

• otyłość I stopnia – BMI 30,0-34,9,
• otyłość II stopnia – BMI 35,0-39,9,
• otyłość III stopnia (olbrzymia) – BMI ⩾ 40,0.

Co oznacza otyłość 1 stopnia, 2 stopnia i 3 stopnia?

Jak otyłość wpływa na zdrowie?

• Otyłość 1 stopnia wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju nadciśnienia tętniczego, insulinooporności i zaburzeń lipidowych.
• Otyłość 2 stopnia oznacza znacznie wyższe ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2 oraz obturacyjnego bezdechu sennego. Często wymaga intensywnego leczenia z wykorzystaniem farmakoterapii.
• Otyłość 3 stopnia to najpoważniejsza postać otyłości, która może istotnie skracać długość życia. Wiąże się z wysokim ryzykiem powikłań wielonarządowych.

Jakie są rodzaje otyłości?

Rodzaje otyłości rozróżnia się na podstawie lokalizacji tkanki tłuszczowej, mechanizmu powstawania czy ryzyka powikłań. Najczęściej mówi się o dwóch podstawowych typach otyłości – otyłości brzusznej (trzewnej) oraz otyłości pośladkowo-udowej (gynoidalnej).

Otyłość brzuszna (wisceralna)

Otyłość brzuszna charakteryzuje się nagromadzeniem tkanki tłuszczowej w okolicy jamy brzusznej, wokół narządów wewnętrznych. Jest uznawana za bardzo niebezpieczną postać choroby, ponieważ tłuszcz trzewny wykazuje wysoką aktywność metaboliczną. Wydziela cytokiny prozapalne oraz substancje zaburzające gospodarkę węglowodanową i lipidową.

Co powoduje otyłość brzuszną? Najczęstsze przyczyny otyłości brzusznej to przewlekły dodatni bilans kaloryczny, nadmierne spożycie cukrów prostych, brak aktywności fizycznej, chroniczny stres powodujący podwyższony poziom kortyzolu oraz czynniki hormonalne. Otyłość brzuszna silnie koreluje z insulinoopornością, cukrzycą typu 2, nadciśnieniem tętniczym i chorobą niedokrwienną serca.

Otyłość pośladkowo-udowa

Otyłość pośladkowo-udowa polega na odkładaniu się tkanki tłuszczowej głównie w dolnych partiach ciała – okolicy bioder, pośladków i ud. Częściej występuje u kobiet. Choć może powodować dolegliwości ze strony układu ruchu, np. przeciążenia stawów kolanowych czy biodrowych, zwykle niesie mniejsze ryzyko zaburzeń metabolicznych niż otyłość brzuszna.

Czynniki hormonalne i metaboliczne

Co powoduje otyłość hormonalną? Tego typu otyłość może rozwijać się w przebiegu chorób układu dokrewnego, które wpływają na tempo metabolizmu i regulację apetytu. Przykładem może być otyłość w przebiegu niedoczynności tarczycy (tzw. otyłość tarczycowa), w której obniżony poziom hormonów tarczycy prowadzi do spowolnienia przemiany materii i szybszego przyrostu masy ciała. Otyłość cukrzycowa natomiast często współwystępuje z insulinoopornością. Podwyższony poziom insuliny sprzyja bowiem magazynowaniu tłuszczu i utrudnia jego spalanie.

Czynniki genetyczne i środowiskowe

Istotną rolę w rozwoju otyłości mogą odgrywać predyspozycje rodzinne. Odziedziczyć możemy m.in. skłonność do wolniejszego metabolizmu, zwiększonego apetytu czy preferencji żywieniowych. Jednak o tym, czy predyspozycja metaboliczna przełoży się na rozwój choroby, w dużej mierze decyduje sposób odżywania się, poziom aktywności fizycznej, jakość snu oraz narażenie na stres.

Otyłość u kobiet, mężczyzn i dzieci – jak przebiega?

Mechanizm gromadzenia się tkanki tłuszczowej jest podobny, niezależnie od wieku oraz płci, jednak otyłość u mężczyzn, kobiet i dzieci może różnić się pod względem przyczyn, typowego rozmieszczenia tkanki tłuszczowej oraz powiązania z czynnikami hormonalnymi. Te ostatnie szczególne znaczenie mogą mieć u kobiet, u których może wystąpić m.in. otyłość w ciąży czy otyłość menopauzalna – związana ze spadkiem poziomu estrogenów. Otyłość hormonalna u kobiet może współwystępować z zespołem policystycznych jajników (PCOS), zaburzeniami tarczycy czy insulinoopornością.

Otyłość u mężczyzn najczęściej przyjmuje postać brzuszną. W przypadku mężczyzn nie bez znaczenia jest także zależność – otyłość a testosteron. Nadmiar tkanki tłuszczowej może obniżać poziom tego hormonu. To zaś sprzyja dalszemu przyrostowi masy ciała, spadkowi masy mięśniowej i pogorszeniu parametrów metabolicznych.

Skutki nieleczonej otyłości – powikłania zdrowotne

Skutki otyłości obejmują liczne zaburzenia ogólnoustrojowe. Nadmierna ilość tkanki tłuszczowej może prowadzić do przewlekłego stanu zapalnego, zaburzeń hormonalnych oraz nieprawidłowości metabolicznych. Jednym z najczęstszych powikłań jest cukrzyca typu 2. Innym, stosunkowo częstym następstwem otyłości, jest nadciśnienie tętnicze, które w konsekwencji może prowadzić do choroby niedokrwiennej serca, zawału mięśnia sercowego czy udaru mózgu. Otyłość negatywnie wpływa także na układ ruchu i poprzez nadmierne obciążenie stawów przyspiesza rozwój zmian zwyrodnieniowych i przewlekłego bólu. Może również stać się przyczyną zaburzeń hormonalnych.

Otyłość czy nadwaga? Kiedy zgłosić się do lekarza i jak wygląda rozpoznanie?

Pierwszym krokiem w diagnostyce otyłości jest ustalenie wskaźnika BMI. Jednak diagnostyka obejmuje również dokładny wywiad medyczny, ocenę stylu życia, pomiar obwodu talii, a także badania laboratoryjne. W niektórych przypadkach konieczne jest wykonanie dodatkowych badań hormonalnych lub konsultacja endokrynologiczna.

Wizyta u lekarza wskazana jest już na etapie nadwagi, szczególnie jeżeli nadwadze towarzyszą inne czynniki ryzyka, jak np. podwyższone ciśnienie tętnicze, nieprawidłowy poziom glukozy czy zaburzenia lipidowe.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

• Czy można mieć prawidłową wagę i jednocześnie być zagrożonym otyłością?

Tak. Osoba z prawidłowym BMI może mieć nadmiar tkanki tłuszczowej trzewnej. Dlatego oprócz wskaźnika BMI ważny jest pomiar obwodu talii, a także ogólna ocena stanu zdrowia.

• Czy szybkie odchudzanie jest bezpieczne przy otyłości?

Zbyt szybka utrata masy ciała może prowadzić do efektu jojo, utraty masy mięśniowej czy zaburzeń metabolicznych. Bezpieczna redukcja to zwykle ok. 0,5-1 kg tygodniowo.

• Czy leczenie otyłości zawsze wymaga farmakoterapii lub operacji?

Nie. Podstawą leczenia jest zmiana stylu życia, odpowiednia dieta oraz aktywność fizyczna. Leki oraz leczenie bariatryczne rozważa się przy wyższych stopniach otyłości lub przy współistniejących chorobach.

• Czy stres i brak snu mogą sprzyjać rozwojowi otyłości?

Tak. Przewlekły stres i niedobór snu zaburzają pracę hormonów odpowiedzialnych za apetyt (greliny i leptyny), mogą prowadzić do zwiększonego łaknienia oraz szybszego odkładania się tkanki tłuszczowej.

Otyłość czy nadwaga? Podsumowanie

Otyłość to przewlekła choroba, która wymaga leczenia i zmiany stylu życia. Nadwaga może stanowić sygnał ostrzegawczy. Wczesna interwencja na tym etapie daje większe szanse na skuteczne zahamowanie rozwoju choroby i uniknięcie powikłań metabolicznych oraz sercowo-naczyniowych.