Hirudoterapia – działanie, zastosowanie i przeciwwskazania leczenia pijawkami

Współcześnie znajduje zastosowanie zarówno w medycynie komplementarnej, jak i w wybranych dziedzinach medycyny konwencjonalnej, m.in. chirurgii rekonstrukcyjnej. Na czym polega zabieg, jak działają pijawki lekarskie, kiedy hirudoterapia może wspomagać leczenie i jakie są jej przeciwwskazania?

Czym jest hirudoterapia?

Hirudoterapia to metoda wspomagająca leczenie, polegająca na wykorzystywaniu specjalnie hodowanych pijawek lekarskich (Hirudo medicinalis) w celach terapeutycznych. Koncepcja ta jest znana od tysięcy lat, obecnie jednak zabiegi odbywają się w kontrolowanych warunkach, z zachowaniem zasad bezpieczeństwa i higieny, a do ich przeprowadzenia wykorzystuje się pijawki pochodzące z certyfikowanych hodowli.

Hirudoterapia zaliczana jest do metod medycyny komplementarnej, choć w wybranych sytuacjach znajduje również zastosowanie w medycynie konwencjonalnej i chirurgii rekonstrukcyjnej.

Jak działają pijawki lekarskie?

Hirudoterapia opiera się przede wszystkim na właściwościach substancji biologicznie czynnych zawartych w ślinie pijawek. W momencie przyssania pijawka uwalnia do tkanek mieszaninę związków, które wpływają na proces krzepnięcia krwi, mikrokrążenie oraz miejscową reakcję organizmu.

Najlepiej poznaną substancją obecną w ślinie pijawek jest hirudyna, czyli naturalny inhibitor trombiny, który wpływa na hamowanie krzepnięcia krwi i utrudnianie tworzenie się skrzepu w miejscu ukąszenia. Poza tym ślina pijawek zawiera m.in. kalinę wpływającą na ograniczanie zlepiania się płytek krwi, hialuronidazę ułatwiającą przenikanie pozostałych substancji do tkanek oraz związki o właściwościach przeciwzapalnych i mogących wpływać na odpowiedź immunologiczną.

Na co pomaga leczenie pijawkami?

Najlepiej udokumentowanym zastosowaniem hirudoterapii jest leczenie zastoju żylnego po zabiegach mikrochirurgicznych i rekonstrukcyjnych. W takich przypadkach leczenie pijawkami może pomagać w utrzymaniu prawidłowego ukrwienia tkanek.

Poza chirurgią hirudoterapia bywa stosowana jako uzupełnienie leczenia niektórych schorzeń układu ruchu, zwłaszcza choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego. U niektórych pacjentów zabieg leczenia pijawkami może przyczyniać się do zmniejszenia bólu stawów i poprawy ich funkcji.

Jak wygląda zabieg hirudoterapii?

Zabieg hirudoterapii rozpoczyna się od oceny stanu zdrowia pacjenta oraz wykluczenia przeciwwskazań. Następnie specjalista wybiera miejsca, w których zostaną umieszczone pijawki, i oczyszcza skórę.

Po przyłożeniu pijawka samodzielnie przyczepia się do wyznaczonego miejsca i pozostaje tam zwykle przez 20-60 minut, aż zakończy pobieranie krwi i odpadnie samoistnie. W zależności od celu terapii, podczas jednego zabiegu wykorzystuje się od kilku do kilkunastu pijawek. Każda z nich przeznaczona jest wyłącznie do jednorazowego użycia. W ten sposób eliminowane jest ryzyko przenoszenia chorób między pacjentami.

Po odpadnięciu pijawek miejsce ukąszenia zabezpiecza się jałowym opatrunkiem, ponieważ w przeciągu kilku do kilkunastu godzin po zabiegu z ranek mogą sączyć się niewielkie ilości krwi.

Jak przygotować się do leczenia pijawkami?

Przed wizytą należy poinformować specjalistę o wszystkich przyjmowanych lekach, zwłaszcza preparatach przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych, a także o chorobach przewlekłych, alergiach i przebytych zabiegach. Nie należy samodzielnie odstawiać leków.

W dniu zabiegu zaleca się dokładne umycie skóry, ale bez stosowania balsamów, kremów, olejków czy innych kosmetyków o intensywnym zapachu, ponieważ mogą one zniechęcać pijawki do przyssania się. Warto również unikać spożywania alkoholu i palenia papierosów na kilka godzin przed zabiegiem.

Przeciwwskazania do hirudoterapii

Do najważniejszych przeciwwskazań do wykonania zabiegu hirudoterapii należą zaburzenia krzepnięcia krwi, takie jak hemofilia, skaza krwotoczna, małopłytkowość oraz ciężka niedokrwistość (anemia).

Zabiegu nie wykonuje się również u osób z aktywnym krwawieniem ani u pacjentów przyjmujących niektóre leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe, jeżeli lekarz uzna, że ryzyko jest zbyt duże. Przeciwwskazaniem bywają także ciężkie zaburzenia odporności oraz niestabilny ogólny stan pacjenta.

Hirudoterapii nie przeprowadza się również w przypadku zakażeń lub stanów zapalnych skóry w miejscu planowanego przystawienia pijawek. Ostrożność zaleca się także u kobiet w ciąży i karmiących piersią. W tych okresach zazwyczaj nie wykonuje się leczenia pijawkami ze względu na brak wystarczających danych potwierdzających bezpieczeństwo zabiegu.

Czy hirudoterapia jest bezpieczna?

Hirudoterapia uznawana jest za bezpieczną metodę wspomagającą leczenie, pod warunkiem, że zabieg wykonuje wykwalifikowany specjalista z wykorzystaniem pijawek lekarskich pochodzących z certyfikowanych hodowli.

Jak każda procedura medyczna hirudoterapia może wiązać się z działaniami niepożądanymi. Najczęściej obserwuje się obrzęk, zaczerwienienie, świąd lub powstanie siniaka. Objawy te zazwyczaj mają łagodny charakter i ustępują samoistnie. Rzadziej dochodzi do reakcji alergicznych lub zakażenia rany, najczęściej wywołanego bakteriami z rodzaju Aeromonas.

Ile kosztuje hirudoterapia i gdzie można wykonać zabieg?

Koszt hirudoterapii zależy głównie od liczby wykorzystanych pijawek. W Polsce pojedyncza sesja zwykle kosztuje od 150 do 300 zł, choć bardziej rozbudowana terapia lub terapia wymagająca większej liczby pijawek mogą być droższe.

Hirudoterapię wykonuje się w wybranych prywatnych gabinetach lekarskich, placówkach medycyny integracyjnej, niektórych gabinetach fizjoterapii oraz ośrodkach specjalizujących się w leczeniu pijawkami.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

• Czy hirudoterapia boli?

Pacjenci podczas zabiegu najczęściej odczuwają jedynie lekkie ukłucie lub pieczenie w momencie przyssania się pijawki. Później dyskomfort zwykle jest niewielki. Przypuszcza się, że może to być związane z obecnością substancji biologicznie czynnych w ślinie pijawek.

• Na co pomaga hirudoterapia?

Hirudoterapia jest stosowana jako metoda wspomagająca leczenie m.in. zastoju żylnego po zabiegach mikrochirurgicznych oraz niektórych schorzeń układu ruchu. W wybranych przypadkach wykorzystuje się ją również jako uzupełnienie terapii przewlekłej niewydolności żylnej.

• Czy po zabiegu można normalnie funkcjonować?

Tak. Większość pacjentów po zabiegu może wrócić do codziennych aktywności. Należy jednak stosować się do zaleceń specjalisty i odpowiednio dbać o opatrunek.

• Czy leczenie pijawkami jest bezpieczne?

Tak, jeżeli zabieg wykonuje wykwalifikowany specjalista z wykorzystaniem certyfikowanych pijawek lekarskich przeznaczonych do jednorazowego użycia i po wcześniejszym wykluczeniu przeciwwskazań.