Kapsaicyna – czym jest, jak działa i kiedy warto ją stosować?

Kapsaicyna to naturalny związek chemiczny odpowiedzialny za ostry smak papryczek chili. Choć większość osób kojarzy ją przede wszystkim z pikantnymi potrawami, od lat wzbudza zainteresowanie także naukowców. Badania wskazują, że może wpływać na odczuwanie bólu, termoregulację, metabolizm oraz procesy zapalne. Z tego względu kapsaicyna znajduje zastosowanie zarówno w diecie, jak i w preparatach stosowanych miejscowo, przeznaczonych m.in. do łagodzenia bólu mięśni i stawów.

Warto jednak pamiętać, że działanie kapsaicyny zależy od dawki, sposobu stosowania oraz indywidualnej wrażliwości organizmu. Nie każdy może bezpiecznie korzystać z jej właściwości, a nadmierne spożycie lub nieprawidłowe stosowanie może prowadzić do działań niepożądanych. Dowiedz się, czym jest kapsaicyna, jakie ma właściwości oraz kiedy warto po nią sięgnąć.

Kapsaicyna – co to za związek i gdzie występuje?

Kapsaicyna (z ang. capsaicin) jest alkaloidem należącym do grupy kapsaicynoidów. Naturalnie wytwarzana jest przez rośliny rodzaju pieprzowców (Capsicum) z rodziny psiankowatych (Solanaceae), czyli paprykach chili. To właśnie ona odpowiada za charakterystyczne uczucie pieczenia po spożyciu ostrych przypraw.

Najwięcej kapsaicyny znajduje się w:

• papryczkach habanero,
• papryczkach bird's eye,
• papryczkach cayenne,
• jalapeño,
• papryczkach serrano,
• odmianach Carolina Reaper i Trinidad Moruga Scorpion.

Największe stężenie kapsaicyny znajduje się nie w miąższu papryki, lecz w białych błonach oraz nasionach.

Jak działa kapsaicyna na organizm?

Mechanizm działania kapsaicyny jest dobrze poznany. Związek ten aktywuje receptor TRPV1 (Transient Receptor Potential Vanilloid 1), znajdujący się na zakończeniach nerwowych. Receptor ten odpowiada za odbieranie bodźców związanych z wysoką temperaturą i bólem.

Po kontakcie z kapsaicyną organizm odbiera sygnał podobny do działania wysokiej temperatury. Efektem jest uczucie pieczenia, zaczerwienienie skóry lub błon śluzowych oraz zwiększony przepływ krwi w miejscu kontaktu.

Przy regularnym stosowaniu dochodzi jednak do tzw. desensytyzacji receptorów, czyli zmniejszenia ich wrażliwości. Dodatkowo kapsaicyna prowadzi do przejściowego zmniejszenia ilości substancji P – neuroprzekaźnika uczestniczącego w przewodzeniu bodźców bólowych. Właśnie dlatego jest wykorzystywana w leczeniu niektórych rodzajów bólu przewlekłego jako składnik preparatów przeciwbólowych.

Badania wskazują również, że kapsaicyna może:

• nieznacznie zwiększać termogenezę,
• wspierać wydatek energetyczny organizmu,
• wpływać na uczucie sytości,
• wykazywać działanie przeciwzapalne i przeciwutleniające w badaniach eksperymentalnych.

Należy jednak podkreślić, że wiele z tych efektów obserwowano głównie w badaniach laboratoryjnych lub przy stosowaniu określonych dawek, dlatego nie należy traktować kapsaicyny jako środka o udowodnionym działaniu leczniczym w tych obszarach.

Właściwości i zastosowanie kapsaicyny – kiedy może być pomocna?

Kapsaicyna znalazła zastosowanie zarówno w żywności, jak i w produktach leczniczych oraz wyrobach medycznych.

Kapsaicyna w diecie

Spożywanie ostrych papryczek lub przypraw zawierających kapsaicynę może być elementem zdrowej, zbilansowanej diety. Papryczki chili są źródłem:

• witaminy C,
• prowitaminy A,
• witaminy B6,
• potasu,
• przeciwutleniaczy, m.in. karotenoidów.

Niektóre badania sugerują, że kapsaicyna może:

• przejściowo zwiększać tempo metabolizmu,
• nasilać produkcję ciepła (termogenezę),
• nieznacznie zmniejszać apetyt,
• wpływać na większe uczucie sytości po posiłku.

Kapsaicyna w preparatach do stosowania miejscowego

Znacznie lepiej udokumentowane jest zastosowanie kapsaicyny w preparatach aplikowanych na skórę.

Jest ona składnikiem:

• maści,
• kremów,
• żeli,
• plastrów leczniczych o wysokim stężeniu kapsaicyny.

Preparaty te wykorzystuje się wspomagająco w łagodzeniu:

• bólu mięśni,
• bólu stawów,
• dolegliwości związanych z chorobą zwyrodnieniową stawów,
• bólu neuropatycznego, np. neuralgii po przebytym półpaścu (zgodnie z zaleceniami lekarza),
• niektórych zespołów bólowych obwodowego układu nerwowego.

Na początku terapii często pojawia się uczucie silnego pieczenia, które zwykle stopniowo zmniejsza się podczas kolejnych aplikacji.

Jak stosować kapsaicynę? Dawkowanie i dostępne formy

Kapsaicyna występuje w kilku postaciach, a sposób stosowania zależy od rodzaju produktu. W diecie najlepiej spożywać ją w naturalnej postaci, czyli jako dodatek do potraw przygotowanych z papryczek chili lub przypraw takich jak pieprz cayenne.

Na rynku dostępne są również suplementy diety zawierające kapsaicynę lub ekstrakt z papryczki chili. Nie ustalono jednak jednej, uniwersalnej dawki zalecanej wszystkim osobom. Preparaty różnią się zawartością substancji czynnej, dlatego należy stosować je zgodnie z zaleceniami producenta.

W przypadku preparatów miejscowych istotne znaczenie ma stężenie kapsaicyny:

• kremy i maści zawierają zwykle od 0,025% do 0,1% kapsaicyny,
• plastry lecznicze stosowane pod nadzorem personelu medycznego mogą zawierać nawet 8% kapsaicyny.

Nie należy nakładać preparatów na uszkodzoną skórę, błony śluzowe ani okolice oczu. Po aplikacji należy dokładnie umyć ręce lub używać jednorazowych rękawiczek.

Kapsaicyna – przeciwwskazania, skutki uboczne i środki ostrożności

Choć kapsaicyna jest substancją naturalną, nie zawsze będzie odpowiednim wyborem.

Przeciwwskazaniem do jej stosowania mogą być:

• nadwrażliwość na kapsaicynę lub papryczkę chili,
• uszkodzona lub podrażniona skóra (w przypadku preparatów miejscowych),
• czynna choroba wrzodowa wymagająca indywidualnej oceny lekarza,
• ostre stany zapalne przewodu pokarmowego,
• wiek określony w charakterystyce danego preparatu.

Po spożyciu bardzo dużych ilości ostrych przypraw mogą wystąpić:

• zgaga,
• ból brzucha,
• nudności,
• biegunka.

Kapsaicyna – najczęściej zadawane pytania

Komu kapsaicyna może zaszkodzić?

Największą ostrożność powinny zachować osoby z nadwrażliwością na ostre przyprawy, aktywną chorobą wrzodową, refluksem nasilającym się po spożyciu pikantnych potraw oraz osoby z uszkodzoną skórą stosujące preparaty miejscowe. W razie wątpliwości warto skonsultować się z lekarzem.

Jakie działania niepożądane może wywołać kapsaicyna?

Najczęściej obserwuje się miejscowe pieczenie, zaczerwienienie i podrażnienie skóry. Po spożyciu dużych ilości może dojść do zgagi, bólu brzucha, nudności lub biegunki. Objawy zwykle mają charakter przejściowy.

Z czym nie należy łączyć kapsaicyny?

Nie zaleca się jednoczesnego stosowania kilku preparatów silnie rozgrzewających na tę samą okolicę ciała, ponieważ może to nasilać podrażnienie skóry. Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe lub cierpiące na przewlekłe schorzenia powinny omówić stosowanie suplementów z lekarzem. Należy również unikać kontaktu preparatów z oczami i błonami śluzowymi.

Czy kapsaicyna pomaga schudnąć?

Kapsaicyna może w niewielkim stopniu zwiększać wydatek energetyczny oraz wpływać na uczucie sytości, jednak nie jest środkiem odchudzającym. Aktualne badania wskazują, że jej wpływ na redukcję masy ciała jest niewielki i nie zastąpi zdrowej diety oraz regularnej aktywności fizycznej.

Czy kapsaicyna jest bezpieczna przy chorobach żołądka?

To zależy od rodzaju schorzenia i nasilenia objawów. U części osób ostre przyprawy mogą nasilać dolegliwości związane z refluksem, zapaleniem błony śluzowej żołądka czy chorobą wrzodową. W takich przypadkach spożywanie dużych ilości kapsaicyny nie jest zalecane bez konsultacji z lekarzem. Jednocześnie dostępne badania nie potwierdzają, aby umiarkowane spożycie kapsaicyny u zdrowych osób samo w sobie powodowało powstawanie wrzodów żołądka.