Koślawość kolan – przyczyny, objawy, leczenie i ćwiczenia na koślawe kolana u dzieci i dorosłych

Koślawość kolan to jedna z najczęstszych wad ustawienia kończyn dolnych, która może występować zarówno u dzieci, jak i u dorosłych. Kiedy jest naturalnym etapem rozwoju, a kiedy wymaga konsultacji z ortopedą? Jak rozpoznać koślawość kolan, co robić, by złagodzić dolegliwości i na czym polega diagnostyka oraz leczenie?

Czym jest koślawość kolan? Definicja

Koślawość kolan (łac. genu valgum) to wada ustawienia kończyn dolnych, w której kolana kierują się do wewnątrz i zbliżają się do siebie bardziej niż fizjologicznie. W deformacji tej przy złączonych kolanach kostki przyśrodkowe pozostają od siebie oddalone, a oś kończyny dolnej nie przebiega prawidłowo. Co za tym idzie, ciężar ciała rozkłada się nierównomiernie na staw kolanowy. Koślawość może dotyczyć jednej lub obu nóg, choć najczęściej występuje obustronnie.

Koślawość kolan – jak wygląda?

Jak wyglądają koślawe kolana? Koślawość kolan jest widoczna przede wszystkim w ustawieniu nóg podczas stania. Typowym objawem jest zbliżenie lub stykanie się kolan przy jednoczesnym zachowaniu odstępu pomiędzy kostkami przyśrodkowymi. Tym samym nogi układają się w kształt przypominający literę X.

Jak rozpoznać koślawość kolan u dziecka?

Wstępną ocenę można przeprowadzić samodzielnie, obserwując ustawienie nóg w pozycji stojącej. Należy stanąć boso na równej powierzchni, wyprostować kolana i złączyć je ze sobą. Jeżeli mimo stykania się kolan, między kostkami przyśrodkowymi pozostaje wyraźna przerwa, może to wskazywać na koślawość kolan. Im większy odstęp pomiędzy kostkami, tym większe prawdopodobieństwo bardziej nasilonej wady.

Czy koślawość kolan u dzieci jest normalna?

W większości przypadków koślawość kolan jest naturalnym etapem rozwoju kończyn dolnych. Po urodzeniu niemowlęta mają zwykle fizjologiczne szpotawe ustawienie kończyn dolnych.

Czy koślawość kolan jest normalna u 2-latka? Około 2-3 roku życia kończyny zaczynają przyjmować ustawienie koślawe, a największe nasilenie tego zjawiska obserwuje się zazwyczaj między 3 a 4 rokiem życia. Następnie koślawość stopniowo się zmniejsza i u większości dzieci do ok. 7-8 roku życia oś kończyn dolnych przyjmuje ustawienie zbliżone do typowego dla osób dorosłych.

Jaka jest norma koślawości kolan? Fizjologiczna koślawość kolan

Fizjologiczna koślawość kolan to przejściowe ustawienie kończyn dolnych, które występuje u zdrowych dzieci w określonym wieku i zwykle ustępuje samoistnie wraz ze wzrostem. Nie powoduje dolegliwości bólowych ani ograniczenia sprawności.

Ocena, czy stopień koślawości mieści się w granicach normy, zawsze powinna uwzględniać wiek dziecka, ponieważ prawidłowe wartości różnią się na poszczególnych etapach rozwoju.

Kiedy koślawe kolana u dziecka wymagają wizyty u ortopedy?

Wizyta u ortopedy wskazana jest przede wszystkim wtedy, gdy koślawość jest bardzo nasilona, dotyczy tylko jednej nogi lub zamiast się zmniejszać, z wiekiem się pogłębia. Niepokój może wzbudzić również utrzymywanie się wyraźnej koślawości po ukończeniu 7-8 roku życia.

Konsultacji specjalistycznej wymagają także sytuacje, w których koślawości kolan towarzyszą dolegliwości, takie jak ból kolan lub nóg, trudności z chodzeniem, częste potykanie się czy ograniczenie aktywności fizycznej. Do ortopedy warto zgłosić się również wtedy, gdy wada pojawia się nagle, szybko postępuje albo występuje u dziecka z chorobami mogącymi wpływać na rozwój układu kostnego.

Główne przyczyny koślawości kolan u dorosłych i dzieci

Koślawość kolan u dzieci często jest elementem prawidłowego rozwoju kończyn dolnych, jednak w niektórych przypadkach wynika z zaburzeń wzrostu kości lub innych schorzeń. U dorosłych koślawość zwykle rozwija się wtórnie, jako następstwo zmian zachodzących w obrębie stawu kolanowego lub przebytego urazu.

Koślawość kolan u dzieci – przyczyny

Co powoduje koślawość kolan u dzieci? Do możliwych przyczyn niefizjologicznej koślawości kolan zalicza się:

• krzywicę związaną z niedoborem witaminy D,
• wrodzone zaburzenia kości,
• choroby metaboliczne i genetyczne wpływające na układ kostny,
• uszkodzenie chrząstek wzrostowych po urazach lub zakażeniach.

Ryzyko utrzymywania się koślawości może zwiększać nadmierna masa ciała, która powoduje większe obciążenie rozwijających się kończyn dolnych.

Przyczyny koślawości kolan u dorosłych

Od czego może rozwinąć się koślawość kolan u dorosłych? Jedną z głównych przyczyn są zmiany zwyrodnieniowe stawu kolanowego, które prowadzą do stopniowej zmiany osi kończyny. Wada może także pojawić się po złamaniach kości tworzących staw kolanowy lub w wyniku nieprawidłowo zrośniętych urazów.

Do innych możliwych przyczyn należą choroby stawów, takie jak reumatoidalne zapalenie stawów, a także przebyte zabiegi operacyjne w obrębie kolana. Niekiedy na rozwój koślawości wpływa również nadwaga lub otyłość, które przez wiele lat zwiększają obciążenie stawów i sprzyjają ich stopniowej deformacji.

Objawy koślawości kolan

Przy bardziej nasilonej koślawości kolan mogą pojawić się bóle kolan, zwłaszcza po dłuższym chodzeniu, bieganiu lub aktywności fizycznej. Niektórzy pacjenci odczuwają zmęczenie nóg, dyskomfort podczas stania oraz uczucie niestabilności kończyn. Zmiana osi kończyn może wpływać także na sposób poruszania się. Jednocześnie koślawość kolan może powodować nierównomierne ścieranie się podeszw butów.

Jakie mogą być skutki nieleczonej koślawości kolan?

Do możliwych następstw koślawości kolan należą przewlekłe bóle kolan oraz ograniczenie sprawności podczas chodzenia. Zaburzona biomechanika ruchu może także zwiększać obciążenie stawów biodrowych, skokowych oraz kręgosłupa.

Długo utrzymująca się koślawość kolan może sprzyjać rozwojowi zmian zwyrodnieniowych stawu kolanowego, uszkodzeniom chrząstki stawowej oraz przeciążeniom więzadeł i łękotek.

Nieleczona, patologiczna koślawość kolan u dzieci może dodatkowo wpływać na nieprawidłowy rozwój kończyn dolnych, dlatego utrzymująca się lub nasilająca się wada wymaga oceny specjalisty.

Diagnostyka koślawości kolan – do jakiego lekarza?

Diagnostykę koślawości kolan najlepiej rozpocząć od wizyty u lekarza rodzinnego lub pediatry, jeśli problem dotyczy dziecka. Po wstępnej ocenie lekarz POZ może wypisać skierowanie do ortopedy lub ortopedy dziecięcego.

Podczas wizyty lekarz przeprowadza wywiad dotyczący czasu pojawienia się wady, jej nasilenia oraz ewentualnych dolegliwości. Następnie ocenia ustawienie kończyn dolnych, oś nóg, sposób chodzenia oraz zakres ruchu w stawach. W razie potrzeby wykonuje się pomiary pozwalające ocenić stopień koślawości.

Jeżeli badanie fizykalne nie jest wystarczające lub istnieje podejrzenie zmian w obrębie kości i stawów, lekarz może zlecić badania obrazowe. Najczęściej wykonuje się zdjęcie rentgenowskie (RTG) kończyn dolnych w pozycji stojącej.

Leczenie koślawości kolan – jak leczyć koślawość kolan u dzieci?

Sposób leczenia koślawości kolan zależy głównie od wieku pacjenta, stopnia nasilenia wady oraz jej przyczyny. Czy koślawość kolan da się wyleczyć? Leczenie u dzieci wdraża się wtedy, gdy wada ma charakter patologiczny, nasila się lub powoduje dolegliwości. U dorosłych postępowanie koncentruje się na zmniejszeniu objawów, poprawie funkcji stawu oraz ograniczeniu dalszego pogłębiania się deformacji.

Leczenie zachowawcze

Podstawą leczenia zachowawczego jest rehabilitacja prowadzona pod okiem fizjoterapeuty. Przebieg rehabilitacji ustalany jest indywidualnie i może obejmować ćwiczenia wzmacniające osłabione grupy mięśni, poprawiające stabilizację kończyn dolnych przez kontrolę ustawienia kolan. Ważna jest również eliminacja czynników sprzyjających pogłębianiu się wady, jak np. nadmierna masa ciała czy ewentualnej choroby podstawowej będącej przyczyną koślawości.

Wkładki ortopedyczne i obuwie korekcyjne

W niektórych przypadkach lekarz lub fizjoterapeuta może zalecić stosowanie wkładek ortopedycznych, szczególnie jeżeli koślawości kolan towarzyszą inne zaburzenia, jak np. nadmierna pronacja lub płaskostopie. Indywidualnie dobrane wkładki do butów mogą pomóc poprawić sposób przenoszenia obciążeń podczas chodzenia.

Warto wiedzieć również, że buty na koślawość kolan dla dzieci mają obecnie ograniczone zastosowanie i nie są rutynowo zalecane u wszystkich dzieci.

Koślawość kolan – kiedy operacja?

Leczenie operacyjne rozważa się przede wszystkim u pacjentów z dużą, utrwaloną koślawością, która powoduje znaczne zaburzenie osi kończyny, dolegliwości bólowe lub postępuje mimo leczenia zachowawczego.

U dzieci z zachowanym potencjałem wzrostowym możliwe jest wykonanie zabiegów wykorzystujących dalszy wzrost kości do stopniowej korekcji ustawienia kończyn (hemiepifizjideza).

U osób dorosłych oraz po zakończeniu wzrastania stosuje się najczęściej osteotomię korekcyjną polegającą na zmianie osi kończyny.

Ćwiczenia na koślawe kolana

Ćwiczenia są ważnym elementem postępowania przy koślawości kolan.

Skuteczne ćwiczenia na koślawe kolana w domu:

• odwodzenie nogi w leżeniu bokiem – wzmacnia mięśnie pośladkowe, które pomagają utrzymać prawidłowe ustawienie kolan,
• most (unoszenie bioder w leżeniu na plecach) – wzmacnia mięśnie pośladków i tylnej części ud, poprawia stabilizację miednicy i nóg,
• chód bokiem z taśmą oporową – aktywuje mięśnie odwodziciele biodra, odpowiedzialne za kontrolę ustawienia kolan,
• przysiady z taśmą na kolanach – wykonywane z niewielkim zakresem ruchu uczą utrzymywania kolan w prawidłowej osi i wzmacniają mięśnie nóg,
• wchodzenie na niski stopień – poprawia kontrolę ruchu i stabilność kolana.

Jakich aktywności unikać?

Przy koślawych kolanach warto ograniczać aktywności, które powodują duże przeciążenie stawów lub sprzyjają pogłębianiu nieprawidłowego ustawienia nóg. Dotyczy to przede wszystkim intensywnego biegania po twardym podłożu, wykonywania głębokich przysiadów z dużym obciążeniem oraz sportów wymagających częstych skoków i gwałtownych zmian kierunku ruchu, jeśli wywołują ból lub dyskomfort.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

• Czy koślawość kolan można całkowicie wyleczyć?

To zależy od przyczyny i wieku pacjenta. U wielu dzieci fizjologiczna koślawość ustępuje samoistnie wraz z wiekiem, natomiast w innych przypadkach konieczne może być leczenie zachowawcze lub operacyjne.

• Jak rozpoznać koślawość kolan?

Koślawość można podejrzewać, gdy przy złączonych kolanach kostki przyśrodkowe nie stykają się ze sobą i pozostaje między nimi wyraźny odstęp.

• W jakim wieku koślawość kolan przestaje być fizjologiczna?

Fizjologiczna koślawość zwykle stopniowo ustępuje do ok. 7-8 roku życia. Jeśli po tym czasie nadal się utrzymuje lub nasila, warto umówić dziecko na konsultację ortopedyczną.

• Czy wkładki ortopedyczne pomagają na koślawość kolan?

Wkładki ortopedyczne mogą być pomocne w przypadku współistniejących wad stóp, jednak muszą być stosowane zgodnie z zaleceniami specjalisty.